آشنايي بيشتر با طرح كاهش مصرف سموم و كودهاي شيميايي در كشاورزي

( طرح توسعه كاربرد مواد بيولوژيك و استفاده بهينه از كود و سم در كشاورزي)

رشد روزافزون جمعيت موجب نياز غذايي شديد شده و اين خود توسعه در سطح و عمق اراضي براي توليد بيشتر را سبب شده است. بكارگيري الگوهاي توسعه عمقي موجب كاربرد وسيع نهاده‌هاي كشاورزي به ويژه افزايش كاربرد سموم و انواع كودهاي شيميايي گشته است كه علاوه بر آلوده سازي رودخانه‌ها و درياها، فرسايش ژنتيكي و نابودي گونه‌هاي زيادي از جانوران و حتي گياهان و ايجاد عدم تعادل اكولوژيكي در محيط انسان، موجبات گسترش بيماري‌هاي مهلك لاعلاج را نيز فراهم ساخته است. از دهه 1960 به تدريج موضوع تعادل طبيعي محيط زيست و توسعه پايدار كشاورزي مورد توجه خاص محافل علمي ‌و عملي قرار گرفت. از آن هنگام به اين سو اجلاس‌ها و كميسيون‌هاي متعددي در زمينه مورد بحث برقرار شده است از آن جمله: كنفرانس اكولوژي و توسعه بين‌المللي(وارنتون 1968). كنفرانس محيط زيست انساني ملل متحد (استكهلم 1972) كه منجر به تشكيل برنامه محيط زيست ملل متحد (UNEP) شد. استراتژي جهاني حفاظت محيط زيست كه در سال 1980 توسط برنامه محيط زيست ملل متحد (UNEP)، اتحاديه بين‌المللي حفاظت طبيعت و منابع طبيعي (IUCN) و صندوق جهاني طبيعت (WWF) منتشر شد، و كميسيون برونتلند (ژنو 1987) كه گزارش «آينده مشترك ما» (Our Common Future) را منتشر كرد. در دستور كار 21 كه حاصل كنفرانس بين‌المللي محيط و توسعه در 1992 در ريودوژانيرو است كشورها ملزم شده‌اند كه در سطح منطقه‌اي و بين‌المللي در زمينه‌هاي تنوع زيستي، تغييرات آب و هوا، كويرزدايي، مديريت جنگل‌ها و ساير منابع تجديد شونده اقداماتي را انجام دهند تا در قرن 21، توسعه در همه كشورها به توسعه پايدار تغيير يابد.

بر اين اساس در ايران نيز فعاليت‌هاي مهمي‌آغاز شده است، به طوري كه در اين زمينه در اهداف كلان و خط‌مشي‌هاي اساسي قانون برنامه دوم جمهوري اسلامي‌ايران، حفظ و احياي منابع طبيعي تجديد شونده، حفظ گونه‌هاي گياهي، جلوگيري از فرسايش، آلودگي خاك و هوا و آب، توجه به ضوابط زيست محيطي و استفاده بهينه از سموم و كودهاي شيميايي در بخش كشاورزي در دستور كار برنامه‌ريزان قرار گرفته است. بر اساس مستندات قانون برنامه پنجساله دوم، دولت موظف است يارانه اعطايي به نهاده‌هاي كشاورزي را در طول برنامه دوم به تدريج كاهش دهد. با توجه به بند ح تبصره 5 لايحه بودجه سال 1374 به منظور برنامه ريزي و اجراي طرح تقليل مصرف سموم، معادل مبلغ 3% از اعتبارات مربوط به كود و سم (حداكثر تا مبلغ 5/11 ميليارد ريال) در اختيار وزارت كشاورزي قرار گرفت تا براي كمك به تحقيقات مربوط به آفات و بيماريهاي گياهي و علف‌هاي هرز و مبارزه بيولوژيك با آنها، و همچنين بررسي عناصر غذايي خاك‌هاي زراعي و اجراي طرح‌هاي ترويجي آموزشي مربوط هزينه كند.

وزارت كشاورزي به منظور توسعه كشاورزي پايدار با رعايت مسايل زيست محيطي و تقليل مصرف سموم و كودهاي شيميايي و كاهش مصارف ارزي كشور، با هدف كاهش 30 درصد مصرف سموم در طول برنامه دوم (با برآورد متوسط مصرف به مي‌زان 38000 تن)، در دي ماه سال 1373 شورايي تحت عنوان شوراي عالي سياستگذاري كاهش مصرف سموم و كودهاي شيميايي در كشاورزي را تشكيل داد كه مباني آن به شرح زير است:

 

• مباني اجرايي شوراي عالي
  
  در ساماندهي تشكيلات مورد نياز براي سياست‌گذاري و برنامه‌ريزي كاهش مصرف سم و كود شيميايي اصول زير مورد نظر بوده است:

  • با توجه به وظايف دستگاه اجرايي دولتي در برنامه ريزي توسعه كشاورزي و نقشي كه طي سه دهه گذشته در واردات، توليد و توزيع مواد شيميايي در بخش كشاورزي ايفا كرده است، الزاماً در سياست‌گذاري كاهش و بهينه كردن مصرف اين مواد نيز بايد ايفاي نقش كند.

  •  كاهش مصرف سم و كودهاي شيميايي در بخش كشاورزي مستلزم اعتقاد عميق كليه كاركنان و دست اندركاران دستگاه اجرايي به اهميت زيست محيطي و اقتصادي مساله است. از اين رو در سامان‌دهي بايد به گونه‌اي عمل شود كه مجموع دست‌اندركاران در اين مهم انجام وظيفه كنند.

  • از ايجاد تشكيلات و سازمان‌هاي اداري جديد، به طور جدي ممانعت شود.

  • از كليه امكانات موجود دستگاه اجرايي تحقيقاتي، آموزش و ترويجي، در راستاي اين مهم به نحو احسن بهره جويي گردد.

  • هر نوع اقدام و عمليات كاهش سموم و كودهاي شيميايي با مجموعه سياست‌هاي وزارت كشاورزي عجين شده و به صورت يك باور عيني بر همه تصميم‌گيري‌هاي جاري تاثير بگذارد و لذا اقدامات و طرح‌هاي كاهش مصرف سم و كود در راستاي فعاليت‌هاي جاري و تداوم تلاش‌هاي روزمره باشد و به عبارت ديگر با مجموعه سياست‌ها و برنامه‌هاي جاري و عمراني وزارت كشاورزي در تناقض نباشد.

  • هيچگونه هزينه اضافي به بودجه جاري و عمراني تحميل نشود و از دوباره كاري وكارهاي موازي و جاري دستگاه‌ها جلوگيري به عمل آيد.

  • از كليه امكانات ملي و بويژه مؤسسات آموزش عالي و تحقيقاتي خارج از ساختار وزارت كشاورزي بهره‌جويي شود.

  • از اقتدار اجرايي و فني لازم برخوردار باشد و به حمايت عالي‌ترين سطوح مديريت اجرايي وزارت متبوع پشت‌گرم باشد.

در اين راستا تشكيلات شوراي عالي شكل گرفته است.

اين تشكيلات بدون تناقض با تشكيلات مصوب وبه صورت هرمي كه در رأس آن وزير كشاورزي و در قاعده آن مديريت‌هاي اجرايي سازمان‌هاي كشاورزي منطقه‌اي قرار دارند،

بر ساختار موجود وزارت كشاورزي و پايه‌هاي آن استوار شده است.

بدون ترديد، همچنان كه خصلت اينگونه سازماندهي است، اين ساختار تا زماني وجود خواهد داشت كه نتايج پيش بيني شده حاصل آيد. يعني تا زماني كه لزوم كاهش مصرف سموم و يا مصرف بهينه كود و سم در مجموعه وزارت كشاورزي ودر ميان بهره‌‌‌برداران و توليد‌كنندگان كشاورزي، از بايدهاي اساسي تلقي شود و به صورت يك باور همگاني در همه‌ي تصميم گيريها به منصه ظهور برسد.

 

• اجزا و پيكره بندي شوراي عالي
  
  شوراي عالي كاهش مصرف سموم و كودهاي شيميايي در كشاورزي، داراي سه سطح عملياتي است:

  • سطح سياست گذاري و تصميم گيري؛

  • سطح هماهنگ كننده وبرنامه ريزي؛

  • سطح عملياتي و اجرايي.

سطح سياست گذاري وتصميم گيري

سياست گذاري و تصميم گيري در سطح نشست‌هاي منظم شوراي عالي به رياست وزير كشاورزي و با حضور معاونان ذيربط، روساي مؤسسات تحقيقاتي و اجرايي مرتبط و كارشناسان ذيصلاح (به انتخاب وزير كشاورزي)صورت مي‌ پذيرد.

موارد زير، وظايف اين سطح از شوراي عالي را تشكيل مي‌دهد:

• تعيين اعضاي كميته‌هاي تخصصي؛

• تدوين دستورالعملهاي اجرايي؛

• تدوين ضوابط و مقررات مورد نياز برنامه؛

• نظارت عالي در حسن اجراي برنامه‌هاي پيش بيني شده؛

• بررسي گزارشها و پيشنهادهاي كميته‌هاي تخصصي سه گانه- شامل كميته تحقيقات، كميته اجرايي و ترويج وكميته برنامه ريزي و هماهنگي- صورت مي‌ پذيرد.

• وظايف كميته‌ي تحقيقات

  • جمع‌آوري آمار و اطلاعات و اسناد مربوط از منابع داخلي و خارجي در زمينه‌ي مورد نظر؛

  • سازماندهي و ايجاد هماهنگي لازم و برنامه‌ريزي در گسترش تحقيقات غير‌شيميايي؛

  • بررسي امكانات و رفع محدوديت‌هاي توسعه فن‌آوري مبارزه‌ي غيرشيميايي و تأمين موجبات اين فن‌آوري؛

  • تهيه و تدوين طرحهاي تحقيقاتي لازم و متناسب با اهداف پيش بيني شده؛

  • تهيه و تدوين دستورالعملهاي تحقيقاتي و فني و ابلاغ به مراكز تحقيقات؛

  • بررسي پيشنهادهاي واحدهاي تحقيقاتي در زمينه مبارزه غير شيميايي واتخاذ تصميم در هر مورد؛

  • تماس با دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالي و تحقيقات داخلي و خارجي و انعقاد قراردادهاي مطالعاتي وآموزشي و تحقيقاتي پس از تأييد شوراي عالي از طريق موسسه يا سازمان تحقيقاتي يا اجرايي ذيربط؛

  • ارائه گزارش انجام وظايف به شوراي عالي.

وظايف كميته‌ي امور اجرايي و ترويج

• تهيه طرح‌هاي اجرايي كاهش مصرف سموم در كشاورزي؛

• برنامه‌ريزي و سازماندهي اجرايي طرح‌هاي كاهش مصرف سموم دركشاورزي؛

• بررسي وتصويب طرح‌هاي اجرايي پيشنهادهاي سازمان‌هاي ستادي و استاني؛

• نظارت و ارزيابي طرح‌هاي مربوط؛

• اظهار نظر در زمينه‌ي اعتبارات مورد نياز طرح‌هاي اجرايي؛

• سازمان‌دهي فعاليت‌هاي ترويجي و آموزشي در زمينه برنامه كاهش مصرف سموم در كشاورزي؛

• هماهنگي با كميته‌هاي تخصصي تحقيقات و هماهنگي و برنامه‌ريزي در زمينه‌ي اجراي طرح‌هاي تحقيقي- ترويجي؛

• گسترش و پخش اطلاعات تحقيقي، ترويجي و آموزشي در سطح كشور از راه‌هاي مختلف؛

• برنامه‌ريزي و پيگيري خدمات آموزشي نيروي مورد نياز با هماهنگي كميته‌هاي تخصصي؛

• بررسي و برنامه‌ريزي آموزش پايه، در زمينه مبارزه غيرشيميايي و كاهش مصرف سموم در كشاورزي در مراكز آموزشي؛

• ارائه گزارش لازم در مورد انجام وظايف به شوراي عالي.

• وظايف كميته برنامه ريزي و هماهنگي

  • تنظيم و پيشنهاد اعتبارات با توجه به برنامه‌هاي تدويني و پيشنهادهاي كميته‌هاي تخصصي؛

  • ايجاد هماهنگي لازم در تخصيص و توزيع اعتبارات؛

  • بررسي نيازهاي سازمانهاي كشاورزي استانها و كوشش در برآورد اين نيازها؛

  • ايجاد هماهنگي لازم بين كميته‌هاي تخصصي و برنامه ريزي و واحدهاي اجرايي؛

  • بررسي و تنظيم طرح‌هاي ارائه شده به منظور رعايت اصول توسعه پايدار كشاورزي؛

  • تنظيم و تلفيق طرح‌هاي ارائه شده با برنامه‌هاي مصوب وزارت كشاورزي؛

  • بررسي روشهاي اجرايي ارائه شده و تطبيق آن با سياست‌هاي جاري دولت و شوراي عالي(وزارتخانه).

  • ارائه گزارش انجام وظايف به شوراي عالي.

سطح عملياتي و اجرايي

نظر به اينكه در نهايت هر تصميم‌گيري، عمليات اجرايي در سطح مناطق و استانها بايد به مرحله اجرا درآيد، كميته‌هاي استاني و منطقه‌اي، به رياست بالاترين مقام سازمان كشاورزي استان يا منطقه، شكل گرفته است.

هر نوع عمليات اجرايي در راستاي سياست‌ها و مصوبات شوراي عالي توسط كميته‌هاي استاني و با همكاري و هدايت سازمانهاي ستادي به مرحله اجرا در مي‌‌‌آيد.

 

• وظايف كميته‌ي امور اجرايي كاهش مصرف سموم در كشاورزي استان

  • تعيين گروه‌هاي كاري اجرايي و تحقيقاتي درصورت لزوم؛

  • اجراي ضوابط، مقررات و دستورالعملهاي مصوب شوراي عالي؛

  • تنظيم و ارائه طرح‌هاي تحقيقاتي و تحقيقي-اجرايي بر اساس الگوهاي ارائه شده در شوراي عالي؛

  • فعال كردن بخشهاي خصوصي و تعاوني در زمينه‌ي مديريت تلفيقي آفات و بيماريهاي گياهي و ايجاد آزمايشگاه‌هاي تشخيص آفات و بيماريهاي گياهي و توليد انبوه حشرات مفيد ]و عوامل كنترل بيولوژيك[ در چهارچوب خط مشي‌ها و طرح‌هاي مصوب؛

  • سازمان‌دهي فعاليت‌هاي تبليغي و ترويجي آموزشي و اجرايي كاهش مصرف سموم در كشاورزي؛

  • ارائه گزارش ادواري (سه ماهه شش ماهه و يكساله) در مورد انجام وظايف به دبيرخانه شوراي عالي بر اساس الگوهاي مصوب.

• سياست‌ها در زمينه‌ي كودهاي شيميايي

  • كاربرد كودهاي شيميايي در جهت بهبود و توسعه‌ي كشاورزي با رعايت اصول توسعه كشاورزي با رعايت اصول توسعه‌ي پايدار و ملاحظات زيست محيطي؛

  • مصرف بهينه‌ي كودهاي شيميايي و اصلاح الگوي مصرف كود بر اساس نتايج آزمايشهاي خاك و آب؛

  • جهت‌گيري در زمينه‌ي تهيه و توليد انواع كودهاي مورد نياز در داخل كشور و كوشش براي كاهش واردات؛

  • تطابق برنامه‌هاي تأ‌مين كود با توصيه‌ها و نتايج آزمايشها و تحقيقات؛

  • تشويق، هدايت و حمايت از بخش‌هاي غير دولتي در زمينه‌ي تهيه، توليد و توزيع انواع كودهاي مورد نياز كشاورزي؛

  • تشويق، هدايت و حمايت از بخشهاي غير‌دولتي براي ايجاد آزمايشگاه‌هاي تجزيه خاك و آب،

  • توجه بيشتر به مصرف كودهاي آلي، سبز و حيواني به منظور افزايش حاصلخيزي و اصلاح ساختمان خاك،

  • توسعه برنامه‌هاي آموزشي و ترويجي و تشويق كشاورزان به مصرف كودها بر اساس الگوها و فرمولهاي توصيه شده؛

  • انجام بررسي‌هاي مشترك در مورد نقش عناصر غذايي گياه در كاهش و يا افزايش ميزان خسارت آفات، بيماريها و علف‌هاي هرز مهم محصولات زراعي و باغي؛

  • معرفي و ‌وارد كردن انواع كودهاي مورد نياز كه تاكنون در چرخه تغذيه محصولات زراعي و باغي كشور قرار نگرفته اند، بر حسب توصيه‌هاي آزمايشگاهي‌ و حد ‌بحراني تعيين شده؛

  • انجام تحقيقات كاربردي در زمينه‌ي مصرف كودهاي عالي؛

  • ايجاد تعادل بين مصرف فسفر و پتاس؛

  • ترويج تقسيط مصرف كودهاي ازته براساس آزمايشها و تحقيقات براي محصولات و مناطق مختلف؛

  • اتخاذ روش واحد در انجام آزمونهاي خاك و آب؛

  • قائل شدن اولويت اجرايي اصلاح الگوي مصرف كود براي اراضي زراعي و باغي در سطوح وسيع و يا كشت عمده و غالب.

• سياست‌ها در زمينه سموم شيميايي

  • بهبود و اجراي خدمات حفاظت گياهي شامل راهكارهاي مهار آفات، توزيع و استفاده از آفت‌كشها؛ اجراي برنامه مديريت جامع‌آفات (IPM) از طريق شبكه خدمات ترويجي كشاورزان و موسسات تحقيقاتي براي كاهش مصرف سموم؛

  • ارتقاء سطح و توسعه مديريت جامع آفات از طريق ايجاد شبكه‌هاي عملياتي و فعاليت‌هاي متقابل بين كشاورزان، محققان و خدمات ترويجي؛

  • تجديد نظر و تغيير خط‌مشي‌ها و راهكارهايي كه استفاده مناسب و سالم ازآفت‌كشها را تضمين مي‌ كنند، مانند قيمت گذاري آفت‌كشها، ايجاد تشكيلات كنترل آفات، برداشتن يارانه سموم ‌غيره؛

  • تشويق به انجام ‌تحقيقات و توسعه در مورد آن دسته از آفت‌كشها، كه تأثير كافي روي‌ آفات مشخص داشته و به آساني ‌به مواد اوليه بي‌ضرر ‌براي استفاده مجدد تبديل مي‌‌شوند؛

  • جمع‌آوري و طبقه‌بندي اسناد و اطلاعات منتشره بين‌المللي در مورد راه‌هاي جايگزيني غيرشيميايي ‌مهار آفات و سموم مجاز و زمان بندي هر يك از مواد عملياتي مربوط به آن ؛

  • تحقيقات جامع و گسترده و همه جانبه در زمينه‌هاي كاهش ميزان دز مصرفي سموم؛

  • استفاده از روشهاي كنترل تلفيقي آفات (مبارزه زراعي، مكانيكي، شبكه مراقبت، بيولوژيك و شيميايي)؛

  • اصلاح و انتخاب ارقام متحمل و مقاوم به آفات و بيماري‌هاي گياهي؛

  • بهبود و اصلاح روشهاي سمپاشي و استفاده از تكنولوژي پيشرفته؛

  • كنترل و نظارت بيشتر در كيفيت سموم توليدي در داخل كشور و نيز سموم وارداتي؛

  • يافتن جايگزينهاي مناسب براي آن دسته از سمومي كه از ديدگاه زيست محيطي و بهداشت محيط خطرناكند؛

  • كاربرد ‌مواد جايگزين سموم مانند فراردهنده‌هاي‌ گياهي‌‌‌‌‌‌، عوامل كنترل ميكروبي ‌و‌‌‌‌‌‌‌‌ هورمونهاي اخلالگر؛

  • حفظ و حمايت دشمنان طبيعي آفات با اعمال كاهش دفعات سمپاشي و استفاده از سموم كم‌خطر براي اين دسته از حشرات ؛

  • ايجاد و توسعه انسكتاريوم‌هاي توليد حشرات مفيد ]و عوامل كنترل بيولوژيك[ و آزمايشگاه‌هاي گياهپزشكي؛

  • تشويق، هدايت و حمايت از بخشهاي غيردولتي در ايجاد آزمايشگاه‌هاي گياهپزشكي و آزمايشگاه‌هاي توليد حشرات مفيد ]و عوامل كنترل بيولوژيك[؛

  • هدايت و حمايت از بخش‌هاي غير دولتي در زمينه تهيه و توليد و توزيع انواع سموم مورد نياز كشاورزي ؛

  • آگاهي دادن به مردم از طريق رسانه‌هاي ارتباط جمعي، مراكز تحقيقاتي و دانشگاهي و بهداشتي درباره خطرهاي ناشي از مصرف بي‌رويه سموم و عوارض سوء باقيمانده سموم مصرفي در محصولات توليدي؛

  • استفاده منطقي و بهينه از سموم شيميايي در موارد ضروري؛

  • ساماندهي قرنطينه نباتي به گونه‌اي كه قبل از رسيدن محموله‌هاي كشاورزي به مرز و مبادي ورودي، از حمل محصولات آلوده از مبدأ جلوگيري شود؛

  • هماهنگي با ارگانها و نهادهاي ذيربط مانند وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، سازمان حفاظت محيط زيست، در عمليات مشترك بهينه سازي محيط زيست.
     

منبع: نجفي، غلامعلي. 1376، آشنايي بيشتر با طرح كاهش مصرف سموم و كودهاي شيميايي در كشاورزي. ويژه‌نامه شماره 4 نشريه زيتون «كاهش سموم و استفاده بهينه كودهاي شيميايي در كشاورزي». ص 29-26